DAHIL AKALA NG PAMILYA NILA AY BAON SA MILYON-MILYONG UTANG ANG GROOM, PINILIT NG KANYANG ATE NA SIYA ANG HUMALILI SA KASAL… PERO PAGKATAPOS NG SEREMONYA, INIABOT NG LALAKI SA KANYA ANG SUSI NG ISANG VILLA AT SINABI, “MAY ISANG BAGAY SILANG HINDI ALAM TUNGKOL SA AKIN.”
Dalawang oras bago ang kasal, umiiyak si Mara Villareal habang nakatayo sa gitna ng kuwarto ng kanyang ate.
Hindi dahil siya ang ikakasal.
Kundi dahil hindi dapat siya ang bride.
Ang puting wedding gown na suot niya ay ginawa para sa ate niyang si Bianca.
Ang sapatos?
Kay Bianca.
Ang bouquet?
Kay Bianca.
Pati ang pangalan sa wedding invitation—
hindi kanya.
Ngunit wala na si Bianca.
At sa harap ni Mara, galit na galit ang kanilang ina.
“Wala tayong ibang choice!”
“Ma, hindi ako puwedeng basta humalili!”
“Puwede.”
“Hindi ko nga halos kilala ang groom!”
“Mas mabuti.”
Napatingin si Mara sa ama nilang tahimik lamang sa isang sulok.
“Papa…”
Hindi ito makatingin sa kanya.
Doon niya naintindihan na desidido na silang lahat.
“Nasaan si Ate?”
Tahimik.
“Nasaan siya?”
Ang ina niya ang sumagot.
“Umalis.”
“Bakit?”
Dahan-dahan nitong inilabas ang cellphone.
May message si Bianca.
I can’t marry a man drowning in debt. Sorry.
Napatakip ng bibig si Mara.
Ang groom ay si Adrian Cortez.
Ayon sa tsismis, nalugi ang negosyo nito.
May utang daw na halos ₱80 million.
Isinara raw ang isa sa mga kumpanya.
At may mga creditor na humahabol.
Kaya biglang umatras si Bianca.
Pero may problema.
May malaking kasunduan sa pagitan ng dalawang pamilya.
Kapag umatras ang Villareal family sa kasal nang walang sapat na dahilan, kailangan nilang ibalik ang malaking investment na ibinigay ng pamilya ni Adrian.
At hindi nila kayang bayaran iyon.
Kaya may naisip silang pinakamadaling solusyon.
Si Mara.
“Anak,” sabi ng ina niya, “pareho naman kayong Villareal.”
Napatingin siya rito.
“Ako ba ang reserba?”
“Hindi ganoon.”
“Pero iyon ang ginagawa ninyo.”
Walang sumagot.
ANG KAPATID NA LAGING PANGALAWA
Buong buhay ni Mara, sanay siyang nasa likod ni Bianca.
Si Bianca ang maganda.
Si Bianca ang socialite.
Si Bianca ang paborito ng kanilang ina.
Si Bianca ang ipinakilala sa investors.
Si Bianca ang laging nasa harap ng family photos.
Si Mara?
Tahimik.
Mahilig sa libro.
At nagtatrabaho sa maliit na branch ng family foundation.
Hindi siya mahilig sa parties.
Hindi siya mahilig sa mamahaling damit.
At hindi rin siya interesado sa kumpetisyon nila ng ate niya.
Kaya nang ipahayag isang taon na ang nakaraan na si Bianca ang ikakasal kay Adrian Cortez, wala siyang pakialam.
Isang beses pa lamang niya nakita ang lalaki.
Sa family dinner.
Tahimik.
Maayos magsalita.
At hindi tulad ng ibang mayayamang lalaking nakilala niya, hindi nagyabang.
Noong gabing iyon, siya pa nga ang tumulong sa isang waiter na nakalaglag ng tray.
Iyon lamang ang naalala ni Mara.
Hanggang sa kumalat ang balita na nalugi ito.
Mula noon, nagbago ang pakikitungo ng pamilya niya sa lalaki.
At ngayon—
gusto nilang siya ang ipalit.
“KAPAG HINDI KA PUMAYAG…”
Lumapit ang kanyang ina.
“Kung hindi mo gagawin ito, mawawala ang bahay natin.”
Tahimik si Mara.
“Pati company shares ng tatay mo, puwedeng mawala.”
“Bakit?”
Doon lang umamin ang ama niya.
“May mga loan tayo.”
Napatigil siya.
“Gaano kalaki?”
Hindi agad sumagot.
“Papa?”
“Almost ₱60 million.”
Nanlaki ang mga mata niya.
“Bakit hindi ko alam?”
“Hindi na importante iyon ngayon.”
Hindi?
Gusto niyang matawa.
Pero wala siyang lakas.
“Kung hindi matuloy ang kasal, may acceleration clause ang investment agreement,” paliwanag ng ama.
“At kung matawag lahat ng obligasyon… babagsak tayo.”
Tahimik si Mara.
Ang irony?
Akala nila ang groom ang baon sa utang.
Pero sila pala ang halos wala nang matitirang asset.
“Alam ba ni Adrian na ako ang ipapalit?”
Tahimik ang ina niya.
“Malalaman niya sa altar.”
Napaatras si Mara.
“Ano?!”
“Kapag nandoon ka na, mahihiya siyang umatras.”
Doon siya tunay na natakot.
Hindi lang siya ipinapakasal.
Gusto pa nilang lokohin ang groom.
“Hindi ko gagawin.”
Tumalikod siya.
Pero humawak ang ama sa braso niya.
“Please.”
Napatingin siya.
Sa unang pagkakataon, nakita niyang halos maiyak ito.
“Isang beses lang.”
“Minsan lang ninyo akong gagamitin?”
“Mara…”
“Hindi ito simpleng favor.”
Hindi sila nakasagot.
Pero nang tingnan niya ang matandang ama—
ang lalaking minsang nagtrabaho ng ilang dekada para buuin ang negosyo—
nanghina ang loob niya.
Hindi para sa ate.
Hindi para sa ina.
Para sa ama.
“Kung pumayag ako,” mahina niyang sabi, “pagkatapos nito, hindi n’yo na ako kontrolado.”
Tahimik ang ina.
“Fine.”
Hindi nila alam—
ang kasal na iyon ang maglalabas ng lahat ng sikreto sa kanilang pamilya.
ANG GROOM NA HINDI NAGULAT
Punong-puno ang maliit ngunit eleganteng church.
Karamihan ng bisita ay hindi alam na wala si Bianca.
Nakatalukbong si Mara.
Mahaba ang veil.
At dahil magkahawig silang magkapatid, mula sa malayo ay hindi agad mapapansin ang pagkakaiba.
Nakatayo si Adrian sa altar.
Simple ang dark suit.
Walang extravagant entourage.
Walang mamahaling relo.
Parang lalong pinatunayan ang tsismis na wala na siyang pera.
Habang lumalakad si Mara papunta sa altar, nanginginig ang tuhod niya.
Hindi dahil sa kasal.
Kundi dahil hinihintay niyang magalit ang lalaki.
Nang makarating siya sa harap, inangat ng pari ang veil.
Nagtagpo ang mata nila ni Adrian.
Napatigil si Mara.
Tahimik lang ito.
Walang gulat.
Walang galit.
Walang tanong.
Bahagya lamang itong ngumiti.
At bumulong—
“Hi, Mara.”
Nanlaki ang mata niya.
“Alam mo?”
“Since this morning.”
“Ano?”
“Later.”
Nagsimula ang ceremony.
Hindi niya alam kung mas dapat ba siyang kabahan o magalit.
ANG KASAL NA PARANG ISANG PAGSUBOK
Habang binibigkas nila ang vows, halos hindi makapag-focus si Mara.
Bakit hindi umatras si Adrian?
Bakit alam nitong siya ang bride?
At bakit parang kalmado lamang ito?
Pagkatapos ng ceremony, habang pumipirma sila sa documents, mahina niyang tinanong—
“Bakit mo itinuloy?”
Hindi tumingin si Adrian.
“Because I wanted to know how far they’d go.”
“Who?”
“Your family.”
Nanlamig siya.
“Anong ibig mong sabihin?”
“Later.”
Muli na naman.
Later.
Gusto na niyang sumigaw.
Pero marami pang bisita.
Kaya nanahimik siya.
ANG RECEPTION NA WALANG SAYA
Sa reception, ramdam ni Mara ang kakaibang tensyon.
Marami ang nagbubulungan.
May ilan nang nakapansin na hindi si Bianca ang bride.
Ang ina niya ay todo ngiti na parang walang nangyari.
Ang ama naman ay tahimik.
At wala pa ring bakas ng kanyang ate.
Habang kumakain ang mga bisita, biglang lumapit ang kanyang ina kay Mara.
“After tonight, sumama ka muna sa kanya.”
Napatingin si Mara.
“Obviously.”
“Pero huwag kang pipirma ng kahit anong property document.”
Napakunot-noo siya.
“Bakit?”
“Basta.”
“Ano bang inaasahan n’yo? Na uutang siya gamit pangalan ko?”
Hindi sumagot ang ina.
At doon niya naisip—
talagang tingin nila sa groom ay desperado.
Talagang naniniwala silang ginagamit siya nito para makabangon.
Pero bakit parang wala itong ginagawa para kumbinsihin ang kahit sino?
ANG SUSING INIABOT PAGKATAPOS NG KASAL
Bandang alas-diyes ng gabi, umalis sila sa reception.
Walang limousine.
Simple lamang na black sedan ang sinakyan nila.
Si Adrian mismo ang nagmaneho.
Tahimik ang biyahe.
Hanggang sa hindi na nakatiis si Mara.
“Okay.”
Napatingin ito.
“Ano?”
“Kanina mo pa sinasabing later.”
“Fair.”
“Bakit mo itinuloy ang kasal?”
Hindi agad sumagot.
Sa halip, nagmaneho ito papunta sa isang private subdivision.
Mataas ang gate.
May security.
At puro malalaking bahay sa loob.
Napatingin si Mara sa paligid.
“Bakit tayo nandito?”
“Home.”
“Kanino?”
“Sa atin.”
Natawa siya.
Akala niya biro.
Pero huminto ang sasakyan sa harap ng isang malaking modern villa.
May malawak na garden.
Glass walls.
Pool sa gilid.
At tanaw ang lungsod mula sa taas.
Hindi makapagsalita si Mara.
“Wrong address ba tayo?”
Umiling si Adrian.
Pinatay nito ang makina.
Pagkatapos ay may kinuha mula sa bulsa.
Isang susi.
Iniabot sa kanya.
“Ano ito?”
“Main door.”
Hindi niya tinanggap agad.
“Kanino ang bahay?”
Tumingin si Adrian sa kanya.
“Technically, sa holding company.”
“At sino ang may hawak ng holding company?”
Bahagyang ngumiti.
“Ako.”
Napatigil si Mara.
“Ano?”
“Welcome home.”
“AKALA KO BA BAON KA SA UTANG?”
Hindi agad bumaba ng sasakyan si Mara.
“Wait.”
Napatawa siya nang hindi makapaniwala.
“Akala ko ba baon ka sa ₱80 million debt?”
“May debt.”
“Totoo?”
“Oo.”
“Then paano ito?”
Binuksan ni Adrian ang pinto.
“Come inside.”
Pumasok sila sa villa.
Hindi iyon furnished para magpakitang-yaman.
Eleganteng simple.
May paintings.
May library.
May home office.
At may wall na puno ng black-and-white photographs ng construction sites, ports, warehouses, at hotels.
Sa gitna ng living room, humarap sa kanya si Adrian.
“Ang company ko ay may ₱80 million debt.”
“Exactly.”
“But it also has more than ₱9 billion in assets.”
Parang nawala ang boses ni Mara.
“Ano?”
“Corporate debt.”
Umupo siya.
“Normal financing.”
“Pero sinabi ng lahat na nalugi ka.”
“Hindi.”
“May creditors daw.”
“Banks.”
“Humahabol daw sa iyo.”
“Because we were refinancing a project.”
Napahawak si Mara sa noo.
“Then bakit hindi mo itinama ang tsismis?”
Tahimik siyang tiningnan ni Adrian.
“Because I wanted to see who would stay when they thought I had nothing.”
ANG TUNAY NA PAGKAKAKILANLAN NI ADRIAN
Kinuha niya ang isang folder mula sa mesa.
Iniabot kay Mara.
Nasa unang pahina:
CORTEZ HORIZON GROUP
Chairman and Managing Director:
Adrian Lorenzo Cortez
May subsidiaries sa logistics.
Infrastructure.
Renewable energy.
Hotels.
At commercial properties.
Hindi maliit na kumpanya.
Hindi rin simpleng family business.
Isa itong private conglomerate.
“Hindi ka lang businessman.”
“No.”
“Then bakit parang walang may alam?”
“Low profile kami.”
“Low profile?”
Napatingin siya sa villa.
“Adrian, may sariling private estate ka.”
Bahagyang ngumiti.
“Hindi naman iyon public information.”
Mara stared at him.
“So my sister ran away…”
“Because she thought I was broke.”
“At pinilit nila akong humalili…”
“Same reason.”
Napatakip siya sa bibig.
Hindi niya alam kung matatawa o maiiyak.
PERO BAKIT SI MARA?
May isang tanong pa.
“Kung alam mo na hindi si Bianca ang bride…”
“Oo.”
“…bakit hindi mo pinatigil?”
Naging seryoso ang mukha ni Adrian.
“Because two months ago, nalaman kong may ibang dahilan kung bakit sobrang desperado ang pamilya mo na matuloy ang kasal.”
Napakunot-noo siya.
“What reason?”
“Your father’s company.”
Nanlamig ang dibdib niya.
“Ano ang tungkol doon?”
“Almost insolvent.”
Napatigil siya.
“Hindi possible.”
“Possible.”
“May assets kami.”
“Most are already pledged.”
Hindi siya nakapagsalita.
“Your parents borrowed against several properties.”
“Why?”
“Expansion. Bad investments. A failed development project.”
Naalala niya ang ₱60 million na inamin ng ama.
Pero parang mas malaki pa pala.
“Then why marry Bianca to you?”
“Because my family agreed to invest.”
Tahimik si Mara.
“Pero hindi lang iyon.”
Naglabas si Adrian ng isa pang folder.
“May proposed merger.”
“Anong merger?”
“Your mother wanted Cortez Horizon to absorb the liabilities.”
Namutla siya.
“At kapalit?”
“Control over some of our real estate ventures.”
Hindi siya makapaniwala.
“Alam ba ni Bianca?”
“Some of it.”
Doon nasaktan si Mara.
Hindi pala simpleng kasal ang lahat.
Negosasyon pala siya.
At noong umatras ang ate niya—
siya ang ipinalit bilang panangga.
ANG LIHIM NG KANYANG ATE
“May isa pa.”
Napatingin si Mara.
“Ano?”
Inabot ni Adrian ang cellphone.
May screenshot ng message mula kay Bianca.
If you want the wedding to continue, marry Mara instead. She’s easier to control.
Nanigas si Mara.
Hindi siya agad huminga.
“Hindi…”
May kasunod pa.
She doesn’t care about money anyway. Use her name for the agreement.
Napaluha si Mara.
Iyon ang mas masakit kaysa sa lahat.
Hindi lang siya iniwan ng ate sa altar.
Sinadya nitong siya ang ipalit.
Dahil akala nito madaling kontrolin siya.
“Why did you show me this?”
“Because you deserve to know.”
Nakapikit si Mara.
“Nalaman mo kaninang umaga?”
“Oo.”
“At pumayag ka pa rin?”
Tahimik si Adrian.
“Because I knew if I rejected you at the altar, ikaw ang mapapahiya.”
Napatingin siya.
“I didn’t want that.”
Doon unang nabago ang tingin ni Mara sa kanya.
ANG KASUNOD NA UMAGA
Maagang nagising si Mara.
Akala niya panaginip lang ang lahat.
Pero nang bumaba siya—
nasa kusina si Adrian.
Nagluluto ng itlog.
“Good morning.”
Napatingin siya sa paligid.
“May staff ka, ’di ba?”
“Meron.”
“Then bakit ikaw nagluluto?”
“Because I can.”
Simple.
Walang yabang.
Umupo siya.
“Anong mangyayari ngayon?”
“Depends on you.”
“Meaning?”
“Pwede tayong mag-annul or legally unwind this marriage if that’s what you want. We’ll talk to lawyers.”
Nanlaki ang mata niya.
“Ganun lang?”
“Oo.”
“Hindi mo ako pipilitin?”
“Never.”
Natahimik siya.
“Then bakit mo ako binigyan ng susi?”
“Because regardless of what you decide, ayokong maramdaman mong wala kang mapupuntahan.”
Napalunok si Mara.
Sa buong buhay niya, ang sariling pamilya niya ang laging nagdesisyon para sa kanya.
At ngayong kasal na siya sa isang halos estranghero—
ito pa ang unang taong nagsabing may choice siya.
ANG PAGBALIK NI BIANCA
Tatlong araw ang lumipas.
Biglang bumalik si Bianca.
Hindi sa bahay ng mga magulang nila.
Sa villa.
Hindi alam ni Mara kung paano nito nakuha ang address.
Pero nang dumating siya, naka-designer dress at sunglasses.
Pagbukas ni Mara ng pinto, agad nitong sinabi—
“Nasaan si Adrian?”
Napakunot-noo siya.
“Bakit?”
“Need ko siyang makausap.”
“Nagtrabaho.”
Pumasok si Bianca na parang kanya ang bahay.
Pagtingin sa loob, tuluyan itong natahimik.
“Kanino ito?”
“Maliit na tanong.”
“Mara.”
“Kay Adrian.”
Nawala ang kulay ng mukha ni Bianca.
“Hindi.”
“Oo.”
“Pero…”
Napatingin ito sa chandelier.
Sa pool.
Sa artwork.
“Akala ko wala na siyang pera.”
Doon napangiti si Mara nang mapait.
“Iyon din ang akala mo noong pinasa mo sa akin ang kasal.”
Napalingon ang ate niya.
Tahimik.
“Binasa ko messages mo.”
Namutla ito.
“Mara, let me explain.”
“No.”
“Hindi ko alam na—”
“Exactly.”
Hindi sinigawan ni Mara ang kapatid.
Mas masakit ang kalmado.
“Hindi mo ako ipinasa sa kanya dahil gusto mo akong iligtas.”
Tahimik si Bianca.
“Ginawa mo iyon dahil akala mo wala siyang silbi.”
“Mara—”
“At ngayon nandito ka dahil nalaman mong mayaman siya.”
Walang maisagot ang babae.
ANG PINAKAMASAKIT NA TANONG
Lumapit si Mara sa ate.
“Kung mahirap talaga siya…”
Tahimik.
“Babalik ka ba?”
Hindi sumagot si Bianca.
Iyon na ang sagot.
“Kung maliit lang ang bahay namin?”
Tahimik pa rin.
“Kung taxi lang ang sasakyan?”
“Mara…”
“Kung totoo iyong ₱80 million debt?”
Napayuko si Bianca.
“Would you still want him?”
Walang sagot.
Mara nodded.
“Then hindi si Adrian ang gusto mo.”
Tumingin siya sa paligid.
“Ito.”
Doon tuluyang natahimik ang kapatid.
ANG PAGUWI NG GROOM
Bandang hapon, dumating si Adrian.
Nang makita si Bianca, hindi ito nagulat.
“Hi.”
Tumayo agad ang babae.
“Adrian, kailangan nating mag-usap.”
“About?”
“Our wedding.”
Natawa nang mahina si Mara.
Napalingon si Bianca.
“Alam mo ang ibig kong sabihin.”
Pero si Adrian ay hindi gumalaw.
“No. I don’t.”
“Ako ang original bride.”
“Yes.”
“So technically…”
Huminto siya.
“Technically what?”
“Dapat ako ang asawa mo.”
Tahimik ang lahat.
Then Adrian said—
“You left.”
Napahiya si Bianca.
“Because I was scared.”
“Of debt?”
Tahimik.
“Of losing your lifestyle?”
Hindi nakasagot.
Lumapit si Adrian kay Mara.
“And she stayed.”
Napatingin si Mara.
“Hindi dahil gusto niya akong pakasalan.”
Nagpatuloy siya.
“Pero dahil ayaw niyang pabayaan ang pamilya niya.”
Tumingin siya kay Bianca.
“That tells me enough.”
ANG MAS MALAKING REBELASYON SA PAMILYA
Kinabukasan, tinawag ni Adrian ang pamilya ni Mara sa isang meeting.
Naroon ang ama.
Ina.
Bianca.
At ilang lawyers.
Akala ng ina ni Mara, pag-uusapan ang merger.
Pero bago pa siya magsimula, inilapag ni Adrian ang ilang documents.
“Hindi namin itutuloy ang original merger structure.”
Namutla ang ama.
“Pero…”
“Instead, Cortez Horizon will purchase only the viable assets through an independent transaction.”
“Ano ang mangyayari sa family company?” tanong ng ina.
“Restructuring.”
“Control?”
“Independent board.”
Hindi nagustuhan ng ina.
“Hindi iyan ang napag-usapan natin.”
“Correct.”
Tumingin si Adrian kay Mara.
“Because the original agreement was built around a bride substitution and undisclosed liabilities.”
Tahimik ang lahat.
“Hindi ko gagamitin ang kasal namin para kontrolin ang company ninyo.”
Napatingin si Mara.
“Nor will I allow you to use her name to protect transactions she never approved.”
Namutla ang ina.
ANG DESISYON NI MARA
Pagkatapos ng meeting, kinausap siya ng ama.
“Anak…”
Tahimik siya.
“Patawad.”
Napatingin si Mara.
“Bakit ngayon?”
Napayuko ito.
“Dahil ngayon ko lang nakita kung gaano kalayo ang pinayagan kong marating ng lahat.”
Hindi agad siya nagpatawad.
Pero hindi rin siya sumigaw.
“Papa, tutulungan kita.”
Napatingin ito.
“Pero hindi dahil utang ko iyon sa pamilya.”
Tumango siya.
“Tutulong ako dahil gusto ko.”
Huminga siya.
“At simula ngayon, ako ang magdedesisyon para sa sarili ko.”
Tumango ang ama.
Sa wakas.
ANG KASAL NA NAGSIMULA SA MALING DAHILAN
Makalipas ang isang buwan, tinanong ni Adrian si Mara—
“Still want out?”
Nasa garden sila ng villa.
Humihigop siya ng kape.
“Hindi ko alam.”
“Fair.”
“Hindi ka ba naiilang?”
“Sa alin?”
“Na kasal tayo pero halos ngayon pa lang tayo nagkakakilala?”
“Very.”
Napatawa siya.
“Good.”
“Why good?”
“Akala ko ako lang.”
Mula noon, hindi nila pinilit ang sarili nilang maging romantic agad.
Nag-usap sila.
Nag-date.
Nag-away sa maliliit na bagay.
Nagkasundo sa iba.
Natuklasan ni Mara na mahilig si Adrian sa simpleng street food.
Natuklasan ni Adrian na mahilig siyang magtanim.
Naglagay sila ng maliit na vegetable garden sa villa.
Hindi glamorous.
Pero totoo.
ANG TANONG MAKALIPAS ANG ISANG TAON
Isang taon pagkatapos ng kanilang kakaibang kasal, dinala siya ni Adrian sa garden.
May maliit na table.
Dalawang tasa ng kape.
Walang photographer.
Walang pamilya.
Walang business deal.
May inilapag siyang maliit na box.
Napakunot-noo si Mara.
“Already married tayo.”
“I know.”
Binuksan niya.
May simpleng ring.
“Then ano ito?”
“Redo.”
Napatawa siya.
“Redo?”
Lumuhod si Adrian.
“Last time, ibang tao ang pumili para sa atin.”
Natahimik si Mara.
“This time, I’m asking.”
Huminga ito.
“Mara Villareal, gusto mo bang piliin ako kahit wala nang family agreement, merger, utang, o obligation?”
Napaluha siya.
Hindi dahil sa laki ng ring.
Hindi dahil sa villa.
Hindi dahil billionaire pala ang lalaking pinakasalan niya.
Kundi dahil sa unang pagkakataon—
may nagtatanong kung ano ang gusto niya.
Hindi nag-uutos.
Hindi namimilit.
Nagtatanong.
Ngumiti siya.
“Oo.”
Tumayo si Adrian.
“Sigurado?”
“Bago pa kita bawiin.”
Napatawa silang dalawa.
At ilang buwan pagkatapos nito, nagkaroon sila ng maliit na vow-renewal ceremony.
Walang kapalit na bride.
Walang lihim na agreement.
Walang taong tumatakbo palayo.
Sa pagkakataong iyon, si Mara mismo ang pumili ng damit.
Siya mismo ang pumili ng lugar.
At higit sa lahat—
siya mismo ang pumili ng groom.
MORAL NG KWENTO
Huwag mong ipasa sa ibang tao ang responsibilidad na ayaw mong harapin, lalo na kung buhay at kinabukasan niya ang kapalit.
At huwag mong sukatin ang halaga ng isang tao sa utang, bahay, sasakyan, o perang nakikita mo.
Minsan, ang taong inakala mong pinakamadaling isakripisyo ang siyang may pinakamatatag na puso.
At ang taong inakala mong walang-wala—
siya pala ang unang magbibigay sa iyo ng bagay na matagal nang ipinagkait ng sarili mong pamilya:
ang karapatang pumili para sa sarili mo.
