LAGING NAAABUTAN NG BAGONG HACIENDERO NA NATUTULOG ANG MATANDANG MAGSASAKA SA ILALIM NG PUNO KAYA PINALAYAS NIYA ITO — PERO HINDI NAGTAGAL, NAMATAY ANG LAHAT NG KANYANG TANIM AT DOON NIYA NALAMAN ANG SAKRIPISYONG GINAGAWA PALA NG MATANDA TUWING GABI
Si Miguel ay isang 28-anyos na MBA graduate galing sa Amerika. Nang mamatay ang kanyang ama, siya ang nagmana ng Hacienda De Villa, ang pinakamalawak na Mango Plantation sa Zambales. Kilala ang hacienda sa pagkakaroon ng pinakamatamis at pinakamakinis na mangga na ini-export pa sa ibang bansa.
Si Miguel ay modernong tao. Naniniwala siya sa efficiency, technology, at hard work. Para sa kanya, ang oras ay pera.
Sa unang linggo ng kanyang pamamahala, nag-ikot si Miguel sa hacienda tuwing tanghali para inspeksyunin ang mga trabahador.
Napansin niya ang isang matandang magsasaka—si Tatay Berto, nasa edad 70 na. Payat, sunog ang balat, at puti na ang buhok.
Tuwing alas-dos ng hapon (2:00 PM), laging nakikita ni Miguel si Tatay Berto na nakahiga sa ilalim ng pinakamalaking puno ng mangga. Tulog na tulog. Hinihilik pa. Ang salakot ay nakatakip sa mukha.
Sa unang araw, pinalampas ito ni Miguel. “Baka pagod lang,” isip niya.
Pero sa ikalawa, ikatlo, at ika-apat na araw, ganoon pa rin. Tulog si Berto habang ang ibang trabahador ay nagbubungkal ng lupa at nagdidilig sa init ng araw.
Uminit ang ulo ni Miguel.
“Ito ang problema sa hacienda na ‘to,” bulong ni Miguel sa kanyang Overseer na si Mang Kulas. “Masyadong maraming batugan. Kaya hindi tayo umuunlad lalo eh. Sayang ang pasweldo.”
“Sir Miguel,” tangka ni Mang Kulas na magpaliwanag. “Kasi po si Tatay Berto…”
“Huwag mo siyang ipagtanggol, Kulas! Nakikita ng dalawang mata ko! Tulog siya habang may trabaho!”
Sa ikalimang araw, hindi na nakapagpigil si Miguel.
Nilapitan niya si Tatay Berto at sinipa nang mahina ang paa nito para magising.
“Hoy! Gumising ka!” sigaw ni Miguel.
Napabalikwas si Tatay Berto. “S-Sir Miguel? Pasensya na po… napapikit lang.”
“Napapikit? Araw-araw kitang nakikitang tulog tuwing hapon!” bulyaw ni Miguel. “Ang tatanda niyo na, ang tatamad niyo pa! Binabayaran kayo ng pamilya ko para magtrabaho, hindi para gawing hotel ang puno ko!”
“Sir, hayaan niyo po akong magpaliwanag,” mangingiyak na sabi ni Berto. “Pagod po kasi ako dahil kagabi—”
“Wala akong pakialam kung anong ginawa mo kagabi! Baka nag-inom ka lang o nagsugal!” putol ni Miguel. “You’re fired! Umalis ka sa hacienda ko! Ayoko ng mga linta dito. Kunin mo ang gamit mo at huwag ka nang babalik!”
Yumuko si Tatay Berto. Hindi na siya nakipagtalo. Kinuha niya ang kanyang luma at kalawanging itak, isinuot ang salakot, at dahan-dahang naglakad palayo.
Ang ibang magsasaka ay tumigil sa pagtatrabaho at malungkot na pinanood ang pag-alis ng matanda. Walang nagsalita dahil takot sila kay Miguel.
“Back to work!” sigaw ni Miguel. “At tandaan niyo ‘to, kapag may nahuli pa akong natutulog, susunod kayo sa kanya!”
Nakahinga ng maluwag si Miguel. Sa isip niya, naalis na ang tinik. Mas magiging produktibo na ang hacienda.
Lumipas ang dalawang linggo.
Isang umaga, nagising si Miguel sa isang masamang balita.
“Sir Miguel! Sir!” kumakatok si Mang Kulas sa pinto, taranta. “Ang mga mangga po! Ang mga bulaklak!”
Bumaba si Miguel at pumunta sa plantation.
Nanlaki ang mata niya.
Ang mga puno ng mangga na dati ay hitik sa malulusog na bulaklak at maliliit na bunga… ngayon ay nangingitim. Maraming laglag na bunga sa lupa. Ang mga dahon ay butas-butas.
“Anong nangyari?!” sigaw ni Miguel. “Nag-spray naman tayo ng pesticides di ba? Gumamit naman tayo ng modernong fertilizer!”
“Sir, Cecid Fly at Kurimaw (beetles) ang umatake,” sabi ni Mang Kulas, hawak ang isang bulok na bunga. “Pinasok ng uod ang mga bunga. Sir, kapag nagtuloy-tuloy ‘to, wala tayong aaniin ngayong taon. Lugi tayo ng milyon.”
“Eh di dagdagan niyo ang pesticide!” utos ni Miguel.
“Hindi po kaya ng pesticide, Sir,” iling ni Mang Kulas. “Kasi lumalabas lang ang mga pesteng ‘to tuwing gabi. At kapag nag-spray tayo nang sobra, mamamatay pati ang mga bubuyog na kailangan natin para mamunga ang puno.”
“So anong gagawin natin?!” desperadong tanong ni Miguel. “Bakit dati hindi naman nangyayari ‘to noong panahon ni Papa? Anong pinagkaiba ngayon?”
Tumingin si Mang Kulas kay Miguel nang diretso sa mata.
“Ang pinagkaiba po, Sir… wala na si Tatay Berto.”
Kumunot ang noo ni Miguel. “Anong kinalaman ng matandang tamad na ‘yun dito?”
“Sir Miguel,” sabi ni Mang Kulas, seryoso. “Si Tatay Berto po… kaya siya laging tulog tuwing hapon, ay dahil gising siya buong magdamag.”
Natigilan si Miguel.
“Po?”
“Mula alas-diyes ng gabi hanggang alas-kwatro ng madaling araw, umiikot si Tatay Berto sa buong hacienda. Mano-mano niyang gumagawa ng siga (usok) sa ilalim ng mga puno para itaboy ang mga peste nang hindi ginagamitan ng matapang na kemikal. Siya po ang humuhuli ng mga kurimaw gamit ang kamay niya. Siya ang nagbabantay sa mga paniki.”
Ipinagpatuloy ni Mang Kulas ang kwento.
“Ginagawa niya ‘yun gabi-gabi sa loob ng 40 taon. Kaya magaganda ang ani ng Papa niyo. Kaya matatamis ang mangga natin dahil inaalagaan ni Berto ang kalikasan. Natutulog lang siya sa hapon para makabawi ng lakas, para maprotektahan ulit ang mga puno niyo sa gabi. Pero pinalayas niyo siya.”
Parang binuhusan ng malamig na tubig si Miguel.
Ang akala niyang katamaran ay kataas-taasang sakripisyo pala.
Ang matandang pinalayas niya ay siya palang tagapag-alaga at bayani ng hacienda.
Dahil sa hiya at pagsisisi, sumakay agad si Miguel sa kanyang pickup truck.
“Kulas, samahan mo ako! Saan nakatira si Tatay Berto?”
Pinuntahan nila ang maliit na kubo ni Berto sa gilid ng bukid.
Pagdating nila, nakita nila si Tatay Berto na nag-aimpake ng kanyang mga gamit. Payat na payat ito at mukhang matamlay.
Bumaba si Miguel at tumakbo palapit.
“Tatay Berto!”
Lumingon ang matanda. Nang makita si Miguel, yumuko ito at tinanggal ang salakot. “Sir Miguel… aalis na po ako. Pasensya na po kung hindi pa ako nakaalis agad.”
“Hindi!” pigil ni Miguel. Hinawakan niya ang magaspang na kamay ng matanda. “Huwag kang umalis, Tay. Patawarin mo ako.”
Nagulat si Berto.
“Nagkamali ako,” iyak ni Miguel, isinantabi ang kanyang pride at MBA degree. “Akala ko alam ko na ang lahat dahil may pinag-aralan ako. Pero wala pala akong alam sa tunay na trabaho dito. Kinain ng mga peste ang mga mangga dahil wala ka. Ikaw pala ang sandigan ng hacienda na ‘to.”
Lumuhod si Miguel sa harap ng magsasaka.
“Tay, bumalik na po kayo. Hindi bilang ordinaryong magsasaka. Gusto kong maging Consultant kayo. Turuan niyo ako. Doble—hindi, triple ang sweldo niyo. Basta tulungan niyo akong iligtas ang mga puno.”
Napangiti si Tatay Berto. Tinapik niya ang balikat ni Miguel.
“Sir, ang lupa at ang puno, parang tao ‘yan. Hindi nakukuha sa madalian. Kailangan ng pasensya, kailangan ng pagmamahal. At minsan, ang tunay na trabaho ay nangyayari sa oras na walang nakatingin.”
Bumalik si Tatay Berto sa hacienda.
Sa tulong niya at sa kanyang “lumang pamamaraan” ng pagpapausok at pagbabantay sa gabi, unti-unting naka-recover ang mga puno. Naisalba ang kalahati ng ani.
Simula noon, nagbago si Miguel. Hindi na siya nagkukulong sa aircon na opisina. Madalas na siyang sumama kay Tatay Berto sa gabi, natututong magpausok, natututong makinig sa kalikasan.
At tuwing hapon, kapag nakikita niyang natutulog si Tatay Berto sa ilalim ng puno, hindi na siya nagagalit. Sa halip, sinasabihan pa niya ang ibang trabahador:
“Huwag kayong maingay. Nagpapahinga ang bayani ng ating hacienda.”
