HINDI KAILANMAN DUMALO SI NANAY SA MGA GRADUATION KO DAHIL SA KAHIHIYAN — PERO SA ARAW NG AKING PAGtatapos SA KOLEHIYO, NAKITA KO SIYANG NAKATAYO SA LABAS NG GATE, HAWAK ANG MGA BULAKLAK NA NAKABALOT SA MADUMING DYARYO
ANG MGA HINDI SINIPOT NA ENTABLADO
Ako si Leo. Sa buong buhay ko bilang estudyante, sanay na akong mag-isa tuwing Recognition Day o Graduation.
Noong Elementary, ako ang Valedictorian. Nakaupo ang mga kaklase ko katabi ang mga magulang nilang naka-ayos at mababango. Ako? Bakante ang upuan sa tabi ko. Nasa trabaho daw si Nanay.
Noong High School, Salutatorian ako. Inaasahan kong pupunta na siya. Nag-ipon pa ako ng pera pambili ng maganda niyang blusa. Pero sa huling minuto, tumawag siya. May “emergency” daw sa junk shop na pinapasukan niya.
Nagtampo ako. Nagalit. Pakiramdam ko, hindi ako mahalaga kay Nanay. Pakiramdam ko, mas importante pa ang mga bote, dyaryo, at bakal na kinakalakal niya kaysa sa mga medalya ko.
Lumaki akong may hinanakit. Ginamit ko ang galit na ‘yun para magsumikap lalo. Nakapasok ako sa isang prestihiyosong unibersidad bilang full scholar. Sa loob ng apat na taon, nag-aral ako nang mabuti, nagtrabaho sa gabi bilang service crew, at tiniis ang hirap.
Ang nasa isip ko: “Balang araw, magiging matagumpay ako at hindi ko na kailangan ang suporta ng kahit sino. Lalo na ni Nanay na walang panahon sa akin.”
ANG ARAW NG TAGUMPAY
Dumating ang araw na pinakahihintay ko. Ang pagtatapos ko sa kolehiyo. Magmamartsa ako bilang Magna Cum Laude sa kursong Engineering.
Sa loob ng PICC (Philippine International Convention Center), sobrang lamig ng aircon. Amoy mamahaling pabango at bagong plantsang mga toga ang paligid. Ang mga magulang ng mga mayayamang kaklase ko ay nagniningning sa kanilang mga barong at gowns.
Suot ko ang aking toga, at sa ilalim nito ay isang polo na nabili ko sa ukay-ukay. Okay lang. Sanay na akong mag-isa.
Hindi ko na inimbita si Nanay. Alam kong hindi naman siya pupunta. Baka sabihin na naman niyang busy siya sa pangangalakal.
Nang tawagin ang pangalan ko para tanggapin ang diploma at medalya, malakas ang palakpakan. Umakyat ako sa stage. Ngumiti ako sa mga camera. Pero nang tumingin ako sa audience, sa dagat ng mga masayang pamilya, naramdaman ko ulit ang pamilyar na kirot sa puso ko. Ang bakanteng espasyo na kailanman ay hindi napunan.
“Para kanino ba ‘to, Leo?” tanong ko sa sarili ko. “Para sa sarili mo lang naman, ‘di ba?”
ANG GULO SA GATE
Natapos ang seremonya. Naglabasan ang mga graduates at kanilang pamilya para magpa-picture sa labas. Masaya ang lahat. May mga dalang balloons, mamahaling bouquets ng imported flowers, at mga regalo.
Habang nagpapa-picture ako kasama ang mga kaibigan ko malapit sa malaking gate ng compound, nakarinig kami ng kaguluhan.
May mga security guard na sumisigaw.
“Ale! Sinabi ng bawal dito eh! Doon ka sa kabila! Nakakaabala ka sa mga bisita!” sigaw ng guard.
“Kuya, sandali lang ho… sisilip lang ho ako…” pakiusap ng isang garalgal na boses ng matanda.
Napalingon ako.
Sa labas ng mataas na bakal na bakod, may isang matandang babae. Payat na payat. Ang buhok ay magulo at puti na. Suot niya ang isang kupas na duster na pinatungan ng isang lumang jacket na punit-punit ang manggas. Ang kanyang balat ay sunog sa araw at puno ng dumi ang kanyang mga kuko.
May tulak-tulak siyang kariton sa gilid niya na puno ng kalakal—karton, bote, plastik.
At sa kanyang nanginginig na mga kamay, may hawak siyang isang pumpon ng mga bulaklak.
Hindi ito imported na rosas. Ito ay mga simpleng santan at gumamela na pinitas lang sa tabi-tabi, na hinaluan ng ilang pirasong baby’s breath na mukhang napulot lang sa basurahan ng flower shop.
Pero ang mas agaw-pansin ay ang pambalot nito.
Hindi ito makintab na foil o magandang ribbon. Nakabalot ang mga bulaklak sa isang lumang dyaryo na nangingitim sa grasa at dumi.
Kahit malayo, parang naaamoy ko ang balot na ‘yon. Amoy pawis, amoy kalawang, amoy basura. Ang amoy na kinasanayan ko sa bahay namin noong bata pa ako.
Nanlaki ang mga mata ko. Nalaglag ang hawak kong diploma.
Si Nanay.
ANG MABAHONG PAPEL AT ANG MABIGAT NA KATOTOHANAN
Pinagtitinginan siya ng mga tao. May mga kaklase akong nagbubulungan at nagtatakip ng ilong habang dumadaan malapit sa gate.
“Eww, may pulubi. Bakit pinapasok ‘yan?”
“Guard, paalisin niyo nga. Ang baho.”
Nasasaktan ako sa mga naririnig ko. Tumakbo ako palapit sa gate, iniwan ang mga sosyal kong kaibigan.
“Nanay!” sigaw ko.
Nang marinig ni Nanay ang boses ko, lalo siyang nataranta. Sinubukan niyang itago ang sarili niya sa likod ng kariton. Sinubukan niyang takpan ng maruming dyaryo ang mukha niya.
“Leo… anak… huwag ka dito…” nanginginig na bulong ni Nanay habang lumalapit ako sa rehas. “Nakakahiya ako… ang dumi ko… baka makita ka ng mga kaibigan mo na kausap mo ako…”
“Nay, anong ginagawa niyo dito?” tanong ko, pinipigilan ang luha ko.
Dahan-dahang iniabot ni Nanay ang mga bulaklak sa pagitan ng mga rehas ng gate.
“Anak… Congratulations…” umiiyak na si Nanay. “Pasensya ka na ha. Ito lang ang nakayanan ko. Napulot ko lang ‘yung iba dyan sa Dangwa tapos pinitas ko ‘yung iba sa parke… Wala akong pambili ng magandang pambalot kaya dyaryo na lang sa kariton ko ang ginamit ko…”
Tinignan ko ang mga bulaklak. Ang dyaryong pambalot ay may mantsa ng mantika ng makina. Mabaho. Madumi.
Pero nang abutin ko ‘yon, narealize ko ang isang bagay.
Ito ang unang beses na binigyan ako ni Nanay ng bulaklak sa graduation ko.
“Nay… bakit ngayon lang kayo pumunta?” tanong ko, puno ng hinanakit ang boses. “Saan kayo noong Elementary? Noong High School? Bakit hindi niyo ako sinipot?”
Humagulgol si Nanay. Tumingala siya sa akin, at nakita ko ang pagod at hiya sa mga mata niya.
“Anak… patawarin mo ako. Hindi dahil ayaw kong pumunta. Gustong-gusto kita makita noon…”
Hinawakan niya ang marumi niyang damit.
“Pero tignan mo ako, Leo. Wala akong matinong damit. Amoy basura ako palagi. Natatakot ako noon… natatakot ako na kapag nakita ako ng mga kaklase mo, pagtatawanan ka nila. Ayokong ikahiya mo ako. Ayokong masira ang araw mo dahil sa itsura ng nanay mo.”
Parang sinaksak ang puso ko.
Kaya pala. Hindi dahil busy siya. Hindi dahil wala siyang pakialam.
Kundi dahil iniisip niya ang kapakanan ko. Tiniis niyang hindi makita ang mga tagumpay ko para lang protektahan ako sa panghuhusga ng mundo. Ang bawat medalya ko ay kapalit ng sakripisyo niyang magtago sa dilim.
“Pero ngayon anak… College graduation mo na,” patuloy ni Nanay, pinupunasan ang sipon gamit ang maduming manggas. “Sabi ko sa sarili ko… kahit sa malayo lang… kahit sa labas lang ng gate… kailangan kitang makita na suot ‘yang toga mo. Kahit saglit lang. Tapos aalis na ako.”
ANG YAKAP SA LABAS NG GATE
Tinignan ko ang toga ko. Ang itim na tela na simbolo ng tagumpay.
Saan ba galing ang pambayad ko sa tuition noong hindi pa ako scholar? Saan galing ang pangkain ko araw-araw?
Galing sa maruming kariton na ‘yan. Galing sa mabahong dyaryo na ‘yan. Galing sa pawis at dugo ng nanay kong nagtitiis magmukhang basahan para lang magmukha akong disente.
“Guard,” sabi ko sa security guard na humaharang kay Nanay. Ang boses ko ay matigas at puno ng awtoridad. “Buksan niyo ang gate.”
“Pero Sir, bawal po ang…”
“Buksan niyo ang gate! Nanay ko ‘yan!” sigaw ko.
Nagulat ang guard at binuksan ang maliit na pinto ng gate.
Lumabas ako. Hindi ko pinansin ang mga tingin ng mga tao. Hindi ko pinansin ang putik sa sapatos ko.
Lumapit ako kay Nanay. Amoy na amoy ko ang pinaghalong amoy ng araw, pawis, at kalakal.
Niyakap ko siya nang mahigpit. Sobrang higpit.
“Anak… madudumihan ang toga mo… mabaho ako…” iyak ni Nanay, pilit akong tinutulak palayo.
“Wala akong pakialam, Nay,” bulong ko habang umiiyak sa balikat niya. “Kahit kailan, hindi kayo naging mabaho para sa akin. Kayo ang pinakamabangong tao sa mundo dahil amoy sakripisyo kayo.”
Tinanggal ko ang aking Magna Cum Laude na medalya. Isinuot ko ito sa leeg ni Nanay, sa ibabaw ng marumi niyang jacket.
“Sa inyo ‘to, Nay. Kayo ang tunay na grumadweyt ngayon. Kayo ang dahilan kung bakit ako nandito.”
Hinawakan ko ang kamay ni Nanay—ang kamay na puno ng kalyo at sugat—at inakbayan ko siya. Hawak sa kabilang kamay ko ang mga bulaklak na nakabalot sa mabahong dyaryo, taas-noo kaming naglakad papasok sa gate.
Hinarap ko ang mga kaibigan ko at mga kaklase kong nakatingin.
“Guys,” sabi ko nang malakas at puno ng pagmamalaki. “Ito ang Nanay ko. Siya ang nagpaaral sa akin sa pamamagitan ng pangangalakal.”
Tumahimik ang lahat. Dahan-dahan, may isa akong propesor na nagsimulang pumalakpak. Sumunod ang mga kaibigan ko. Hanggang sa ang mga taong nandidiri kanina ay pumapalakpak na rin, nagbibigay pugay sa isang inang nagtiis maging madumi para lang maging malinis ang kinabukasan ng kanyang anak.
Sa araw na iyon, ang pinakamagandang bulaklak na natanggap ko ay hindi ang mga rosas, kundi ang mga santan na nakabalot sa maruming dyaryo ng pagmamahal ng aking ina.
WAKAS
