BASURERA ANG NANAY KO KAYA NILAYUAN AKO NG MGA KAKLASE KO SA LOOB NG 12 TAON — PERO SA GRADUATION DAY, ISANG PANGUNGUSAP KO LANG ANG NAGPA-IYAK SA BUONG PAARALAN AT NAGPABAGO NG TINGIN NILA
Ako si Angelo. Mula Grade 1 hanggang Grade 12, ako ang tinaguriang “Outcast” ng batch namin. Walang gustong makipag-group sa akin. Walang gustong tumabi sa akin sa canteen. Kapag dumadaan ako sa hallway, nagtatakip ng ilong ang mga kaklase ko.
“Eew, ayan na si ‘Basuraman’,” bulong ni Mark, ang bully sa klase namin. “Amoy Payatas.”
Ang nanay ko kasi na si Nanay Rosa ay isang basurera (scavenger). Araw-araw, tinutulak niya ang kanyang kariton sa ilalim ng init ng araw, namumulot ng bote, dyaryo, at bakal. Ang mga damit ko noon ay galing sa ukay-ukay o minsan ay napulot lang niya. Ang sapatos ko ay laging may rugby dahil sira na.
Madalas akong umuwi na umiiyak.
“Nay, ayoko nang pumasok,” sumbong ko habang kumakain kami ng sardinas. “Pinagtatawanan nila ako. Mabaho daw ako.”
Hinawakan ni Nanay ang kamay ko. Ang mga kamay niya ay magaspang, maitim ang kuko, at puno ng kalyo.
“Anak, tiisin mo lang,” sabi ni Nanay, may lungkot sa mata. “Mag-aral ka nang mabuti. Ang diploma mo ang magiging sabon na maglilinis sa pangalan natin. Hayaan mo silang mandiri ngayon, basta balang araw, titingalain ka nila.”
Dahil sa sinabi ni Nanay, nag-aral ako nang sobra. Habang ang mga kaklase ko ay naglalaro ng video games, ako ay nagbabasa ng librong napulot ni Nanay sa basura. Habang sila ay nasa mall, ako ay tumutulong kay Nanay maglinis ng bote.
Hindi ako matalino, pero masipag ako. At ang kasipagan ko ang naging sandata ko.
Dumating ang araw ng Graduation. High School.
Puno ang gymnasium ng mga magulang na nakasuot ng magagarang damit. Amoy mamahaling pabango ang hangin. Naka-aircon. Lahat ay masaya.
Sa isang sulok, nakaupo si Nanay Rosa.
Suot niya ang isang lumang bestida na kulay puti na halatang luma na at medyo madilaw na ang tela. Nakasuot siya ng tsinelas na goma. Nakayuko siya, tinatago ang kanyang mga kamay na puno ng sugat at dumi na hindi na kayang tanggalin ng sabon.
Nakita ko ang mga magulang ng mga kaklase ko na tumitingin sa kanya nang masama.
“Bakit pinapasok ang pulubi dito?”
“Security, baka manlimos ‘yan.”
“Ang baho naman, sira ang ambiance.”
Narinig ko ang lahat ng ‘yun. Gusto kong sumigaw. Gusto kong ipagtanggol ang Nanay ko. Pero pinigilan ko ang sarili ko. Mamaya, sabi ko sa isip ko. Mamaya.
Nagsimula ang programa. Tinawag ang mga honors.
“And now, for our Class Valedictorian… Mr. Angelo Delos Santos!”
Tumayo ako. Naglakad ako papunta sa stage. Ang palakpakan ay matamlay. Alam kong marami sa kanila ang hindi makapaniwala na ang “anak ng basurera” ang nanguna sa klase.
Umakyat si Nanay sa stage para sabitan ako ng medalya. Nanginginig ang kamay niya. Nahihiya siya. Mabilis siyang bumaba agad matapos akong sabitan, ayaw niyang magtagal sa spotlight dahil alam niyang pinandidirian siya.
Naiwan ako sa podium. Humarap ako sa microphone. Inilabas ko ang prepared speech ko na chineck ng principal. Tungkol ito sa “dreams” at “success.”
Tinitigan ko ang papel. Tinitigan ko ang mga kaklase kong nang-api sa akin ng 12 taon. Tinitigan ko ang Nanay ko na nakayuko sa sulok.
Tinupi ko ang papel at ibinalik sa bulsa.
Hindi ko babasahin ang speech na ‘yun.
“Magandang hapon po,” panimula ko. “Sa loob ng labindalawang taon, kilala niyo ako bilang si Angelo na mabaho. Angelo na anak ng basurera. Angelo na walang kaibigan.”
Tumahimik ang buong gym. Medyo kinabahan ang principal.
“Aaminin ko, masakit,” pagpapatuloy ko. “Maraming gabi na tinatanong ko ang Diyos, bakit kami mahirap? Bakit kailangang mangalkal ng basura ng Nanay ko para lang may makain ako?”
Tumingin ako kay Mark at sa mga kaibigan niya.
“Pinandidirian niyo ang Nanay ko. Sabi niyo, amoy-araw siya. Amoy-lupa. Sabi niyo, nakakahiya siyang kasama.”
Itinuro ko si Nanay Rosa sa audience.
“Pero nakikita niyo ba ang mga kamay na ‘yan? Ang mga kamay na nandidiri kayong hawakan? Iyan ang mga kamay na humawak ng bubog, ng dumi, ng patay na hayop, at ng kung ano-ano pang kadiri-diting bagay na tinatapon niyo… para lang makabili ng librong hawak ko. Para lang mabili ang uniporme ko. Para lang mabayaran ang tuition ko.”
Nagsimulang umiyak si Nanay Rosa.
“Oo, namumulot siya ng basura,” garalgal na ang boses ko. “Pero ni minsan, hindi siya nagnakaw. Ni minsan, hindi siya nanlamang ng kapwa. Marangal ang trabaho niya.”
Huminga ako nang malalim. Ito na ang sandali.
“Kinahihiya niyo siya dahil madumi siya? Pero para sa akin, siya ang pinakamalinis na tao sa mundo. Dahil pinili niyang hawakan ang basura araw-araw… para lang hindi AKO ang mamulot ng basura balang araw.”
Sa sandaling binitawan ko ang pangungusap na iyon, parang tumigil ang mundo.
Ang katahimikan sa gym ay nabasag ng isang hikbi. Galing sa Principal.
Sumunod ang mga guro.
Tapos ang mga magulang.
Nakita ko si Mark, ang bully, na nakayuko at umiiyak. Nakita ko ang mga kaklase kong babae na nagpupunas ng luha.
Ang pangungusap na iyon ay tumagos sa puso nilang lahat. Na-realize nila na ang “dumi” na nakikita nila sa labas ay balewala kumpara sa “dalisay na pagmamahal” ng isang ina.
Dahan-dahang tumayo ang Principal at pumalakpak.
Sumunod ang mga guro.
Hanggang sa ang buong gymnasium ay nag-standing ovation. Hindi para sa akin, kundi para kay Nanay Rosa.
“Palakpakan natin si Nanay Rosa!” sigaw ng Principal sa mic.
Bumaba ako ng stage at tumakbo kay Nanay. Niyakap ko siya nang mahigpit sa harap ng lahat. Wala na akong pakialam sa amoy, sa dumi, sa pawis. Siya ang ginto ko.
“Anak… proud na proud ako sa’yo,” iyak ni Nanay.
Matapos ang graduation, maraming lumapit kay Nanay. Kinamayan siya ng mga magulang na dati ay nandidiri sa kanya. Humingi ng tawad si Mark at ang mga kaklase ko.
“Sorry, Angelo. Sorry, Nanay Rosa,” sabi ni Mark, inaabot ang kamay ni Nanay. “Mali kami.”
Doon natapos ang 12 taon ng diskriminasyon.
Ngayon, isa na akong Engineer. Ipinatayo ko ng maayos na bahay si Nanay. Hindi na siya namumulot ng basura. Ang mga kamay niyang puno ng kalyo ay hinahawakan na lang ngayon ng mga apo niya.
Pero hinding-hindi ko makakalimutan ang araw na iyon. Ang araw na pinatunayan ko sa mundo na ang tunay na karangalan ay hindi nakikita sa kintab ng medalya, kundi sa dumi ng kamay ng isang inang nagmamahal.
